Friulano (Tocai) – polityczna zmiana nazwy wina

Friulano to białe wino z północnych Włoch, które przed 2007 rokiem nosiło nazwę Tocai Friulano. Zmiana nazwy była wynikiem sporu prawnego z Węgrami o ochronę nazwy Tokaj. Winiarze z Friuli nie zmienili niczego w winnicy ani w piwnicy – tylko napis na etykiecie.

Poniższy tekst wyjaśnia, skąd wziął się ten spór, dlaczego Friulano nie ma nic wspólnego z węgierskim Tokajem poza brzmieniem, i co naprawdę kryje się w kieliszku tego friulskiego białego wina.

Spis treści

• Czym jest Friulano i skąd ta podwójna nazwa?
• Dlaczego Włochy musiały zrezygnować z nazwy Tocai?
• Czy Friulano jest spokrewnione z Sauvignon Blanc?
• Jak smakuje Friulano?
• Gdzie rośnie najlepsze Friulano?
• Jak podawać Friulano i z czym je łączyć?
• Najczęstsze pytania o Friulano
• Podsumowanie

Czym jest Friulano i skąd ta podwójna nazwa?

Friulano to białe wino wytwarzane z odmiany winorośli, która przez większość swojej historii nazywała się Tocai Friulano. Nazwa zmieniła się w 2007 roku wyłącznie na etykiecie – szczep, winnicy i metody produkcji pozostały bez zmian.

To właśnie ta nazwa – a konkretnie jej pierwszy człon – stała się przedmiotem sporu prawnego między Unią Europejską a Węgrami. Odmiana od wieków uprawiana jest we włoskim regionie Friuli-Wenecja Julijska, gdzie stanowi jeden z filarów lokalnego winiarstwa, obok Ribolla Gialla czy Sauvignon Blanc.

Od Tocai Friulano do Friulano

Nazwa „Tocai” nie miała nic wspólnego z węgierskim regionem Tokaj ani ze słodkim winem Tokaji – to przypadkowe podobieństwo brzmieniowe. Dla przeciętnego konsumenta w Europie brzmiało to jednak myląco podobnie, a to wystarczyło, by stało się punktem zapalnym w unijnych negocjacjach o ochronie nazw pochodzenia.

Dlaczego Włochy musiały zrezygnować z nazwy Tocai?

W 1993 roku Wspólnota Europejska i Węgry podpisały umowę zastrzegającą oznaczenie geograficzne „Tokaj” wyłącznie dla win węgierskich. Od 1 kwietnia 2007 roku użycie nazwy „Tocai” dla włoskich win było zabronione.

Historia zmiany nazwy to podręcznikowy przykład tego, jak prawo o oznaczeniach geograficznych potrafi wpłynąć na tradycję sięgającą dużo dalej wstecz niż same przepisy.

Umowa z Węgrami i okres przejściowy

Umowa z 1993 roku zastrzegła oznaczenie geograficzne „Tokaj” wyłącznie dla win pochodzących z Węgier. Włoskim producentom dano jednak okres przejściowy – trzynaście lat od wejścia umowy w życie – w którym mogli jeszcze legalnie posługiwać się słowem „Tocai” na etykietach.

Wyrok trybunału i data graniczna

12 maja 2005 roku Europejski Trybunał Sprawiedliwości w Luksemburgu potwierdził, że po zakończeniu okresu przejściowego użycie nazwy „Tocai” dla włoskich win będzie zabronione.

Okres przejściowy wygasł 31 marca 2007 roku – od 1 kwietnia tego samego roku wina z Friuli musiały trafiać na rynek już jako „Friulano”.

Dwa regiony produkujące tę samą odmianę wybrały różne rozwiązania: Friuli-Wenecja Julijska przyjęła nazwę Friulano, natomiast winiarze z Veneto zdecydowali się na słowo „Tai”. Sam szczep w krajowym rejestrze odmian winorośli we Włoszech nadal widnieje pod historyczną nazwą Tocai Friulano – zmianie uległo tylko to, co może pojawić się na etykiecie butelki.

Czy Friulano jest spokrewnione z Sauvignon Blanc?

Badania genetyczne nie potwierdzają pokrewieństwa Friulano z Sauvignon Blanc. Odmiana jest bliżej spokrewniona z Sauvignonasse (Sauvignon Vert) – starym szczepem z regionu Żyrondy we Francji.

Przez lata w handlu i w niejednej karcie win powtarzano, że Friulano to bliski krewny Sauvignon Blanc – stąd zresztą część mylących skojarzeń z winami z Bordeaux czy Doliny Loary. Badania genetyczne tego nie potwierdzają.

Ta sama odmiana, pod nazwą Sauvignonasse, przez dekady rosła w Chile, gdzie błędnie identyfikowano ją jako Sauvignon Blanc. Pomyłkę wykryto dopiero w latach 90. XX wieku dzięki analizom DNA, po czym wiele nasadzeń zaczęto stopniowo zastępować prawdziwym Sauvignon Blanc.

To dodatkowy dowód na to, jak łatwo w historii wina nazwy i tożsamość odmian potrafiły się rozjechać – podobnie jak w przypadku samego Tocai i Tokaju.

Jak smakuje Friulano?

Friulano to wytrawne wino o średnim ciele, wyraźnej kwasowości i charakterystycznej lekko gorzkawej nucie w finiszu przypominającej migdał. W aromacie dominują kwiaty polne, zielone jabłko i nuty ziołowe, czasem z delikatnym akcentem miodu.

Niezależnie od tego, jak nazywało się to wino w danym roczniku, jego charakter pozostał spójny. To właśnie ta gorzkawa, „twarda” końcówka odróżnia Friulano od bardziej owocowych, neutralnych win białych i sprawia, że dobrze komponuje się z jedzeniem.

Podstawowe cechy smakowe Friulano:

• Średnie ciało
• Wyraźna kwasowość
• Lekko gorzkawy finisz z nutą migdała
• Aromat kwiatów polnych i zielonego jabłka
• Nuty ziołowe
• Czasem delikatny akcent miodu przy dłuższym leżakowaniu

Gdzie rośnie najlepsze Friulano?

Najlepsze Friulano pochodzi z wzgórz Friuli-Wenecji Julijskiej, zwłaszcza z obszarów Colli Orientali del Friuli i Collio – dwóch sąsiadujących regionów o wapienno-gliniastych glebach określanych lokalnie jako ponca.

Naturalnym domem tej odmiany są wzgórza Friuli-Wenecji Julijskiej. Wina z tych obszarów zwykle łączą mineralność wynikającą z gleb z pełniejszym i bardziej strukturalnym ciałem.

Colli Orientali del Friuli i Collio

Colli Orientali del Friuli, w okolicach Prepotto, blisko granicy ze Słowenią, oraz sąsiedni Collio to dwa najbardziej cenione terroir dla Friulano.

Wina z tych obszarów zwykle łączą mineralność wynikającą z gleb z pełniejszym i bardziej strukturalnym ciałem, w przeciwieństwie do przykładów z równinnych części regionu, jak Grave del Friuli czy Isonzo, gdzie wina bywają lżejsze i bardziej owocowe.

Jak podawać Friulano i z czym je łączyć?

Friulano najlepiej smakuje schłodzone do 10-12 stopni Celsjusza. Gorzkawa nuta w finiszu sprawia, że dobrze radzi sobie z wędlinami dojrzewającymi, białą fasolą, miękkimi serami oraz rybami i owocami morza.

Temperatura serwowania i kieliszek

Friulano najlepiej smakuje schłodzone do 10-12 stopni Celsjusza – cieplejsze niż typowe wino musujące, ale chłodniejsze niż pełne wina białe z beczki.

Sprawdzi się kieliszek o nieco szerszej czaszy niż do wina musującego, który pozwoli rozwinąć się aromatom kwiatowym, ale nie rozproszy ich zbyt szybko.

Propozycje dań

Gorzkawa nuta w finiszu sprawia, że Friulano dobrze radzi sobie z jedzeniem, które przy innych winach białych bywa trudne w parowaniu:

• Wędliny i szynki dojrzewające, na przykład prosciutto z San Daniele – regionalna klasyka Friuli
• Dania z białą fasolą i strączkami, gdzie kwasowość wina równoważe skrobiową konsystencję potrawy
• Miękkie sery, zwłaszcza te o lekko orzechowym charakterze
• Ryby i owoce morza przygotowane na parze lub grillu, bez ciężkich sosów
• Proste dania z jajkiem, na przykład frittata z ziołami

Najczęstsze pytania o Friulano

Czy Friulano i Tocai Friulano to to samo wino?

Tak, to ta sama odmiana winorośli i to samo wino. Zmieniła się wyłącznie nazwa na etykiecie, obowiązująca od 2007 roku we włoskim eksporcie i sprzedaży krajowej. Winiarze nie zmienili niczego w winnicy ani w piwnicy – tylko napis na butelce.

Dlaczego Włochy musiały zrezygnować z nazwy Tocai?

W 1993 roku Wspólnota Europejska i Węgry podpisały umowę zastrzegającą oznaczenie geograficzne „Tokaj” wyłącznie dla win węgierskich. Europejski Trybunał Sprawiedliwości w Luksemburgu potwierdził w 2005 roku zakaz używania nazwy „Tocai” dla włoskich win. Od 1 kwietnia 2007 roku wina z Friuli musiały trafiać na rynek jako „Friulano”.

Czy Friulano ma coś wspólnego z węgierskim Tokajem?

Nie. Poza przypadkowym podobieństwem brzmieniowym nazw obie tradycje winiarskie nie mają wspólnego pochodzenia ani nie korzystają z tych samych odmian winorośli. Friulano to wytrawne wino z północnych Włoch, podczas gdy Tokaji to słodkie wino deserowe z Węgier.

Czy Friulano to odmiana słodka, jak węgierskie wino Tokaji?

Nie, to nieporozumienie wynikające właśnie z dawnej nazwy. Friulano to wino wytrawne, o wyraźnej kwasowości i lekko gorzkawym finiszu – stylistycznie bliżej mu do innych wytrawnych białych win Friuli niż do słodkich win deserowych.

Czy Friulano jest spokrewnione z Sauvignon Blanc?

Nie. Mimo dawnych skojarzeń marketingowych badania genetyczne nie potwierdzają pokrewieństwa. Friulano jest bliżej spokrewnione z Sauvignonasse (Sauvignon Vert) – starym szczepem z regionu Żyrondy we Francji. Friulano ma pełniejsze ciało, mniej wyrazistą aromatykę ziołowo-owocową i charakterystyczną gorzkawą nutę, której w Sauvignon Blanc zwykle nie znajdziemy.

Jak smakuje wino Friulano?

Friulano to wytrawne wino o średnim ciele i wyraźnej kwasowości. W aromacie dominują kwiaty polne, zielone jabłko i nuty ziołowe. Charakterystyczna cecha to lekko gorzkawy finisz z nutą migdała, który odróżnia je od innych białych win i sprawia, że dobrze komponuje się z jedzeniem.

Z jakiego regionu pochodzi najlepsze Friulano?

Najlepsze Friulano pochodzi z wzgórz Friuli-Wenecji Julijskiej, zwłaszcza z obszarów Colli Orientali del Friuli (okolice Prepotto) i Collio. Te regiony mają wapienno-glinaste gleby określane lokalnie jako ponca, które nadają winom mineralność i pełniejsze, bardziej strukturalne ciało.

W jakiej temperaturze podawać Friulano?

Friulano najlepiej smakuje schłodzone do 10-12 stopni Celsjusza – cieplejsze niż typowe wino musujące, ale chłodniejsze niż pełne wina białe z beczki. Sprawdzi się kieliszek o nieco szerszej czaszy, który pozwoli rozwinąć się aromatom kwiatowym.

Z czym podawać wino Friulano do jedzenia?

Gorzkawa nuta w finiszu sprawia, że Friulano dobrze radzi sobie z wędlinami dojrzewającymi (np. prosciutto z San Daniele), daniami z białą fasolą i strączkami, miękkimi serami o orzechowym charakterze, rybami i owocami morza na parze lub grillu oraz prostymi daniami z jajkiem.

Jak długo można przechowywać butelkę Friulano?

To wino stworzone głównie do picia w ciągu pierwszych kilku lat od zbioru, kiedy najlepiej słychać w nim świeżość kwiatową i owocową. Niektóre przykłady z Colli Orientali del Friuli, z bardziej skoncentrowanych roczników, potrafią rozwijać się jeszcze przez kilka kolejnych lat.

Dlaczego w Veneto to samo wino nazywa się Tai?

Ponieważ nazwa Friulano wskazuje wprost na pochodzenie z Friuli, region Veneto – uprawiający tę samą odmianę, ale poza granicami Friuli – wybrał inną nazwę handlową „Tai”, aby uniknąć wprowadzania konsumentów w błąd co do miejsca produkcji.

Podsumowanie

Friulano to przykład wina, którego tożsamość przetrwała mimo decyzji podjętej daleko od winnicy – w unijnych gabinetach i na sali sądowej w Luksemburgu. Od 2007 roku butelki z Friuli-Wenecji Julijskiej noszą nazwę Friulano zamiast Tocai Friulano, ale w środku wciąż znajduje się to samo wytrawne wino o kwiatowym aromacie, nucie zielonego jabłka i charakterystycznym, lekko gorzkawym finiszu z tonem migdała.

Warto sięgnąć po nie do dań z wędlinami dojrzewającymi czy prostymi potrawami z ryb – i pamiętać, że nazwa na etykiecie nigdy nie była tym, co naprawdę definiowało ten szczep.

Jeśli interesują Cię inne odmiany białe z tego regionu, sprawdź nasz przegląd szczepów włoskich winorośli w najważniejszych regionach winiarskich oraz artykuł o Pigato – liguryjskim kuzynie Vermentino z nutą migdała, gdzie znajdziesz podobny profil smakowy w innym regionie Włoch. Samo wino Friulano DOC Colli Orientali del Friuli znajdziesz w naszym sklepie.

Więcej o historii sporu prawnego i dacie granicznej zmiany nazwy przeczytasz w anglojęzycznym artykule Wine Spectator, „Italy’s Friuli Region Loses Tocai Name”.