Winobranie we Włoszech: jak wygląda vendemmia i czy można w niej uczestniczyć

Winobranie we Włoszech nie jest jednym wydarzeniem, tylko sztafetą rozciągniętą na trzy miesiące: zaczyna się w połowie sierpnia na wzgórzach Franciacorty, a kończy w listopadzie na stokach Etny i w Basilicacie. Dla winiarza to dwa najważniejsze tygodnie w roku, w których decyduje się charakter całego rocznika. Dla gościa z zewnątrz to jedyny moment, kiedy można zobaczyć, jak wino powstaje, zanim ktokolwiek naleje je do kieliszka.

Czym jest vendemmia i kiedy zaczyna się winobranie

Vendemmia to po włosku zarówno samo winobranie, jak i rocznik, który z niego powstaje. To słowo widnieje potem na etykiecie, a czytanie go bywa mylące, o czym pisaliśmy przy okazji apelacji i oznaczeń na włoskich butelkach.

Termin zbioru nie wynika z kalendarza, tylko z dwóch liczb, które winiarz sprawdza przez ostatnie dwa tygodnie codziennie: zawartości cukru i poziomu kwasowości. Grona dojrzewają w stronę cukru i tracą kwas, a całe rzemiosło polega na znalezieniu dnia, w którym jedno i drugie jest tam, gdzie trzeba. Dzień za wcześnie oznacza wino chude i zielone, tydzień za późno oznacza wino ciężkie, z wysokim alkoholem i bez świeżości.

Dlatego w tym samym regionie dwie sąsiadujące winnice mogą zbierać w odstępie dziesięciu dni, a w skali kraju rozrzut sięga trzech miesięcy.

Kalendarz winobrania: od sierpnia do listopada

Włochy mają ponad tysiąc kilometrów z północy na południe i uprawy od poziomu morza po 1 200 metrów na stokach Etny. Stąd ten rozrzut terminów. Poniższa tabela pokazuje, jak wygląda sezon w praktyce i co w każdym przypadku decyduje o dacie.

Warto zapamiętać jedną rzecz: wcześniejszy zbiór nie oznacza gorszego wina, a późniejszy lepszego. To dwie różne strategie pod dwa różne style, co dobrze widać w zestawieniu Barolo i Amarone, win zbieranych w zupełnie innych momentach sezonu.

Jak wygląda dzień winobrania krok po kroku

Etap 1: świt i decyzja

Dzień zaczyna się przed szóstą, często jeszcze po ciemku. Zbiera się rano, bo grona są wtedy chłodne, a chłodne grono wolniej się utlenia i trafia do kadzi w lepszym stanie. Decyzja o tym, którą parcelę zbiera się dzisiaj, zapada zwykle poprzedniego wieczora, po ostatnim pomiarze cukru.

Etap 2: zbiór

Ekipa idzie rzędami, zwykle po dwie osoby na rząd, z jednej i drugiej strony. Nożyce, skrzynka, krótkie spojrzenie na kiść i decyzja: do skrzynki albo na ziemię. W apelacjach o wyższych wymaganiach grona odkłada się do małych skrzynek na kilkanaście kilogramów, żeby owoce z wierzchu nie zgniotły tych na spodzie.

Etap 3: droga do piwnicy

Skrzynki jadą do winiarni w ciągu godziny, nie na koniec dnia. Tam trafiają na stół sortowniczy, gdzie odrzuca się kiście nadpsute i niedojrzałe, a potem do odszypułkowywarki i kadzi. Od tego momentu zaczyna się proces, który opisaliśmy osobno w tekście o winifikacji.

Etap 4: stół

Obiad w czasie winobrania to część pracy, nie przerwa od niej. Je się prosto i dużo, przy jednym długim stole, zwykle z winem z poprzedniego rocznika. To właśnie ten moment zapamiętuje większość osób, które raz brały udział w zbiorach.

Ręcznie czy maszynowo i dlaczego niektóre apelacje zabraniają kombajnów

Kombajn zbiera szybciej i taniej, ale strząsa z krzewu wszystko: grona dojrzałe, niedojrzałe, liście i owady. Przy winach codziennych to akceptowalny kompromis. Przy winach z górnej półki nie, bo selekcja jest częścią jakości.

Dlatego część apelacji wprost nakazuje zbiór ręczny do skrzynek. Tak jest między innymi we Franciacorcie, gdzie całe grona muszą trafić do prasy nienaruszone, żeby sok nie zabarwił się od skórek. Pisaliśmy o tym przy okazji stylu Pas Dosé, w którym każdy defekt bazy słychać w kieliszku.

Jest też powód czysto geograficzny. Na tarasach Valtelliny, w Valle d’Aosta czy na stokach Cinque Terre maszyna po prostu nie wjedzie. Winogrona znosi się stamtąd w koszach albo małą kolejką szynową. Wina z takich stoków, jak te od Ottin z Doliny Aosty, są drogie nie przez modę, tylko przez liczbę godzin ludzkiej pracy na hektar.

Vendemmia notturna, czyli dlaczego na południu zbiera się nocą

Na Sycylii i w Apulii wrzesień potrafi dać trzydzieści stopni w południe. Grono zebrane w takim upale dojeżdża do winiarni rozgrzane, a ciepły sok zaczyna fermentować, zanim ktokolwiek mu na to pozwoli, i traci aromaty.

Stąd vendemmia notturna, zbiór nocny przy świetle lamp, między dwudziestą drugą a szóstą rano. Stosuje się go głównie do białych i aromatycznych odmian, które najwięcej tracą na cieple. Dla winiarza to logistyczny koszt, dla wina różnica w świeżości, którą czuć w kieliszku.

Czy turysta może wziąć udział w winobraniu

Co realnie oferują winnice

Tak, ale rzadziej, niż sugerują zdjęcia w internecie. Duże gospodarstwa zwykle nie wpuszczają przypadkowych osób między rzędy, i mają ku temu dwa powody: ubezpieczenie oraz jakość. Nieprzeszkolona osoba z nożycami pracuje wolno i tnie nie to, co trzeba.

Realna oferta to najczęściej płatne wydarzenie w agriturismo albo w mniejszej, rodzinnej winnicy: kilka godzin zbioru z opiekunem, potem zwiedzanie piwnicy, degustacja i obiad. To doświadczenie, nie praca sezonowa, i tak należy je traktować.

Kiedy rezerwować

Terminy ustala się na krótko przed zbiorem, bo zależą od pogody, ale miejsca schodzą wcześniej. Jeśli planujesz wrzesień albo październik, pytaj o dostępność latem i licz się z tym, że dokładna data potwierdzi się na kilka dni przed.

Czego się spodziewać

Pracy w pochyleniu, kurzu, lepkich rąk i pleców, które dają o sobie znać następnego dnia. A także widoku, którego nie da się kupić: winnicy o świcie, kiedy mgła schodzi z dna doliny, a ekipa wchodzi w pierwszy rząd.

Co się je i pije podczas winobrania

Kuchnia winobrania jest sycąca i lokalna, bo ma dać siłę na osiem godzin pracy. W Piemoncie będzie to bagna cauda i kasztany, o których pisaliśmy w tekście o jesieni w Piemoncie. W Toskanii ribollita i pecorino. Na południu makaron z ricottą i warzywami z ogrodu.

Pije się przy tym wino z poprzedniego rocznika, zwykle najprostsze z gospodarstwa, podane w dzbanku. To jest ten rodzaj jedzenia, który łatwo odtworzyć w domu z włoskich przetworów i past, kiedy chce się przypomnieć sobie tamten stół.

Jak zaplanować jesienny wyjazd winiarski

Jeśli cel to zobaczyć zbiory, jedź we wrześniu na północ albo w październiku do Piemontu i na Etnę. Jeśli ważniejsza jest jesienna atmosfera i kuchnia, lepszy będzie październik i listopad, kiedy ruszają targi trufli i sagre, a winnice mają już czas dla gości. Przegląd najważniejszych wydarzeń zebraliśmy w tekście o festiwalach winiarskich we Włoszech.

Przy wyborze kierunku pomoże nasz przewodnik po regionach winiarskich, a jeśli kusi Cię Piemont, warto zacząć od Alby, która w październiku żyje truflami i Nebbiolo naraz.

A jeżeli wyjazd w tym roku nie wchodzi w grę, zostaje droga na skróty: butelka od rodzinnego producenta, od którego importujemy bezpośrednio. Całą selekcję znajdziesz w naszym sklepie, a wina toskańskie, które najlepiej oddają klimat winobrania przy długim stole, między innymi od Sasso di Sole z Montalcino.

Co winobranie mówi o roczniku na etykiecie

Trudny rok nie znaczy słabe wino

Największe ryzyko sezonu mieści się w ostatnich dwóch tygodniach przed zbiorem. Grad potrafi w kwadrans zniszczyć parcelę, a kilka dni deszczu tuż przed terminem rozcieńcza sok i otwiera drogę zgniliźnie. W takich latach różnicę robi nie pogoda, tylko decyzje: ile razy przejść przez winnicę, ile kiści odrzucić przy stole sortowniczym i czy odwagi starczy na to, żeby zrezygnować z części zbioru.

Stąd w trudnych rocznikach producenci częściej sięgają po deklasację, czyli przeniesienie wina do niższej apelacji, zamiast wypuścić słabe wino pod najwyższym oznaczeniem. Dla kupującego oznacza to prostą zależność: w słabszym roku warto trzymać się nazwisk, które na tym etapie nie idą na skróty.

Dlaczego ten sam rocznik różnie wypada w dwóch regionach

Włochy są zbyt długie, żeby mówić o jednym dobrym roku dla całego kraju. Deszczowy wrzesień w Piemoncie nie ma żadnego przełożenia na to, co dzieje się wtedy na Sycylii, gdzie zbiory dopiero nabierają tempa. Tabele roczników publikowane zbiorczo dla Włoch są więc wygodnym uproszczeniem, ale decyzję zakupową lepiej opierać na regionie, a nie na samej liczbie.

Jak odczytać ją na butelce i nie pomylić z innymi numerami, rozpisaliśmy osobno w tekście o czytaniu rocznika na włoskich etykietach.

Najczęstsze pytania o winobranie we Włoszech

Kiedy jest winobranie we Włoszech?

Od połowy sierpnia do listopada, w zależności od regionu i szczepu. Najwcześniej zbiera się Chardonnay i Pinot Nero na Franciacortę, najpóźniej Aglianico na południu i Nerello Mascalese z wyższych partii Etny.

Czy można wziąć udział w winobraniu jako turysta?

Tak, ale najczęściej w formie płatnego wydarzenia w agriturismo lub małej winnicy, nie jako wolontariusz w dużym gospodarstwie. Program obejmuje zwykle kilka godzin zbioru, zwiedzanie piwnicy, degustację i wspólny obiad.

Ile trwa winobranie w jednej winnicy?

Zwykle od dwóch do czterech tygodni, bo poszczególne parcele i szczepy dojrzewają w różnym tempie. Sam zbiór jednej parceli to często kwestia jednego dnia.

Dlaczego niektóre winnice zbierają winogrona w nocy?

Żeby grona dotarły do winiarni chłodne. Ciepły owoc szybciej się utlenia i traci aromaty, dlatego nocny zbiór stosuje się przede wszystkim na gorącym południu i przy białych odmianach.

Czy winogrona na Amarone zbiera się później niż inne?

Nie, zbiera się je raczej nieco wcześniej i wybiera najzdrowsze kiście, bo po zbiorze czeka je kilkumiesięczne suszenie metodą appassimento. Grono z jakąkolwiek skazą nie przetrwałoby tego procesu.

Który włoski szczep zbiera się najpóźniej?

Zwykle Aglianico z Kampanii i Basilicaty, którego zbiór sięga listopada. Podobnie późno bywa na wysoko położonych winnicach Etny.

Czy na winobraniu we Włoszech można zarobić?

Praca sezonowa przy zbiorach istnieje, ale jest obsadzana lokalnie i wymaga legalnego zatrudnienia, a nie przyjazdu na własną rękę. Oferty dla gości z zagranicy to w praktyce płatne doświadczenia turystyczne, nie zarobek.

Co zabrać na winobranie?

Zakryte buty z twardą podeszwą, długie spodnie, czapkę, krem z filtrem i rękawiczki robocze. Przyda się też druga koszulka, bo poranna mgła i południowe słońce to dwie różne pogody w ciągu jednego dnia.

Czym różni się zbiór ręczny od maszynowego?

Zbiór ręczny pozwala selekcjonować kiście i przenosić całe grona nienaruszone, maszynowy jest szybszy i tańszy, ale strząsa z krzewu wszystko. Część apelacji, w tym Franciacorta, wymaga zbioru ręcznego do skrzynek.

Kiedy rezerwować wyjazd na winobranie?

Najlepiej latem, z zastrzeżeniem, że dokładna data potwierdzi się na kilka dni przed zbiorem. Winiarz ustala ją na podstawie pomiarów dojrzałości, a nie kalendarza.

Podsumowanie

Vendemmia to najbardziej nerwowy i najbardziej wspólnotowy moment roku we włoskim winiarstwie. Trwa od sierpnia do listopada, biegnie z północy na południe i z nizin w góry, a jej termin wyznaczają dwie liczby mierzone codziennie w winnicy, nie data w kalendarzu. Dla odwiedzającego to najlepszy czas na wyjazd, pod warunkiem przyjęcia, że zbiór to praca, a nie atrakcja, i że dokładny termin do ostatniej chwili zależy od pogody.

A jeśli w tym roku zostajesz w Polsce, jesień i tak dobrze smakuje z butelką od producenta, który te zbiory właśnie skończył.